Schitterende bijbelveldslag

Tweeëneenhalf uur lang houdt het gastoptreden van het Belgische tg STAN met het stuk The Monkey Trial de interesse van het publiek op hoogspanning  met een positief agressieve debatvreugde.

Reeds van bij het begin was het een soort theater: het proces tegen de biologieleraar John Scopes  - dat tg STAN herschiep tot de voorstelling The Monkey Trial - bracht in juli 1925 een groep intellectuelen ertoe de nieuwe anti-evolutiewet van de staat Tennessee uit te dagen. In de strijd die in de jaren twintig in de Verenigde Staten losbarstte tussen modernisme en traditionalisme was – toen zoals nu – Darwins evolutieleer van grote betekenis, niet in het minst onder haar geprovoceerde medestanders. Al in 1925 hadden vijftien Amerikaanse deelstaten het onderwijs ervan verboden.

In Dayton, Tenessee, wilde men de anti-evolutiewet toetsen aan de vrijheid van godsdienst in de Amerikaanse constitutie en aan de eigen wetten van de staat. John Scopes, een biologieleraar uit Dayton, stelde zich als wetsovertreder op en liet weten dat hij zijn leerlingen de ontwikkelingsleer onderwees.  Twee lokale juristen, vrienden van Scopes, namen het op zich een aanklacht tegen de staat Tennessee in te dienen. De rechtszaak werd een soort carnaval in Dayton. Chimpansees verschenen in de straten en beweerden dat ze tot het bewijsmateriaal hoorden.

Tijdens hun gastvoorstelling in het Kulturhuset pakte de Belgische theatergroep Stan dat zeer bedachtzaam aan, maar ze kozen twaalf gezworenen (mannen natuurlijk) uit het publiek, tot er op de scène een jury samengesteld was. Deze juryverkiezing werd tegelijkertijd uitgevoerd door de twee toneelspelers Robby Cleiren en Frank Vercruyssen, die een paar geniaal getypeerde grimmige Amerikanen uit de Zuidelijke Staten schetsten, met onwrikbare overtuigingen.

Daarna werd de rechtszaak gereconstrueerd, met de letterlijke procestekst, en een hoog ontspanningsgehalte. De rechter, gespeeld door Tiago Rodrigues, is een beminnelijk nummer op zich, die koket en aandoenlijk nu eens naar de inschikkelijkheid van het publiek dingt voor wat hij  af en toe zegt, en ons dan  echt afsnauwt wanneer we onze sympathie betonen.

Bijbelfanaten kenmerken zich (voorzichtig uitgedrukt) door een zekere eenzijdigheid in hun denken, maar ook door hun beste argument, met betrekking namelijk tot de vraag die tot nu toe nog niemand heeft kunnen beantwoorden: indien niet door God, hoe dan is het allemaal begonnen? Scopes  verdedigde zich  door  afstand te nemen van het theologische debat en zich toe te spitsen op het constitutioneel democratische: hebben we vrijheid van godsdienst of niet? En voor de bijbel geldt – welke van de bijbels dan? Voor het scheppingsverhaal – welk van de varianten dan?

Het wordt een duel dat kan tellen, van beide zijden uitgevochten met een scherpzinnigheid en een  liefde voor de woordkunst die een groot spektakel moet hebben opgeleverd in de tijd dat het zich afspeelde.

Het feit dat tg STAN erin slaagt het publiek in zijn ban te houden gedurende twee uur en half berust echter niet alleen op de scherpte van de tekst maar tegelijk ook op hun bijzondere manier van werken. Tg STAN houdt geen repetities van zijn voorstellingen. De spelers bestuderen de argumentaties, werken de algemene trekken van hun karakters uit en betreden daarna de scène klaar voor de strijd, die elke keer nieuw is. Ik had nooit geloofd dat het verschil met gewoon theater zo groot zou kunnen zijn, maar dat is effectief zo.

Begrippen als subtekst en psychologisch realisme schijnbaar overstijgend slagen de toneelspelers erin, binnen dat historische ogenblik, levende mensen te scheppen met een fundamenteel geloof, een geslepen argumentatie en persoonlijke karaktertrekken: ijdelheid, eenvoud en onzekerheid. En tegelijkertijd de druk en verwachtingen van het omringende tijdperk volledig over te brengen: vooroordelen, debatten, loyaliteit en conflicten.

Het merkwaardige en meest verrassende is misschien dat het aanvoelt alsof je de geur opsnuift van een maatschappelijk klimaat (en een Amerika) dat ondanks de dominantie van de godsdienst op menig gebied optimistischer en nieuwsgieriger was dan vandaag, een Amerika waar de vreugde aan het debatteren  en het uittesten van ideeën nog fris was en agressief in positieve zin.

Maar hoe liep het nu met het proces zelf af?  John Scopes werd schuldig bevonden en kreeg een boete van 100 dollar.

Dagens Nyheter – Kultur&Nöje, Ingegärd Waarenperä, 5 november 2007