Van apen en mensen

Voor The Monkey Trial baseert het theatergezelschap Stan zich op het gelijknamige proces dat in 1925 in Amerika werd gevoerd. De inzet van de zaak vinden ze bij Stan niet zo belangrijk. "Een proces is gewoon geestig theater". Het resultaat brengt je meer dan eens op het puntje van je stoel.

Is het strijdig met de wet om aan kinderen te onderwijzen dat de mens afstamt van een lagere diersoort, als dat in tegenspraak is met het scheppingsverhaal van de bijbel? Die vraag stond aan de oorsprong van "het proces van de eeuw"; een rechtszaak die retorisch vuurwerk opleverde tussen de aanklager en de advocaten van de verdediging. In de theaterversie van Stan ontspint het proces zich als een onwaarschijnlijke taaloefening, een filosofisch steekspel waarin niets is wat het op het eerste gezicht lijkt. The Monkey Trial is een verrassend actuele tekst, die religieus fundamentalisme belicht vanuit een diepgeworteld Amerikaans fundamentalisme. De teksten in de brochure tonen aan dat er sindsdien verbijsterend weinig is veranderd.

Op het eerste zicht lijkt het een gruwelijk idee. Het ligt niet voor de hand om een drie uur lange theatervoorstelling te maken over een acht dagen durend proces uit het begin van de eeuw. Wie ooit Twelve angry men zag, met Henry Fonda in de hoofdrol, weet echter hoeveel theatraal potentieel zo'n procestekst bevat.

Je hebt twee partijen, die elkaar met alle mogelijke middelen zullen proberen de loef af te steken. Er is de opbouw van het proces, dat onweerstaanbaar op zijn climax afstevent. En er is de rechter, die in de loop van het proces de regels kan veranderen of aanpassen aan persoonlijke voorkeur of tijdelijke verstandsverbijstering.

In de enscenering levert dit materiaal een bijzonder onderhoudende voorstelling op, die je bij momenten op het puntje van je stoel krijgt. Frank Vercruyssen en Robby Cleiren vertolken alle rollen van de verdediging, de getuigen en de aanklagers. Damiaan De Schrijver neemt de rol van de weifelende rechter op zich. The Monkey Trial is een bijzonder heldere voorstelling geworden. Wat bij aanvang voor een hedendaagse toeschouwer een uitgemaakte zaak lijkt, blijkt tijdens de ontwikkeling van het proces heel wat stof tot nadenken op te leveren. Er wordt gediscussieerd over Jonah en de grote vis, over de toren van Babel, en over de geloofwaardigheid van het scheppingsverhaal.

In een rechtszaak die de "waarheid" als doel en uitgangspunt neemt, blijkt niets nog zeker. Want wordt de waarheid bepaald door experts, of ontvouwt zij zich in de geest van de gelovige? En wat kan in deze dan nog langer als bewijsmateriaal worden aangevoerd?

Het resultaat is een bij momenten hilarisch vertoog over bijbelse onwaarschijnlijkheden, in een gevecht van mannetjesputters om het grote gelijk. Het is een retorisch gevecht dat even hoogdravend is als futiel, zoals blijkt uit de anticlimax van de uiteindelijke uitspraak, maar ook een verontrustend portret van de willekeurigheid van de rechtspraak. The Monkey Trial is een knap staaltje van vakmanschap. Zowel de enscenering, als het heerlijke spel van de drie acteurs en de verrassende actualiteit van het gebruikte materiaal maken deze voorstelling tot een bijzondere aanrader.

De Standaard, Elke Van Campenhout, 16 januari 2004