Verboden de evolutieleer te onderwijzen

interview met Robby Cleiren, Damiaan De Schrijver en Frank Vercruyssen

Het theatergezelschap Stan zette voor zijn nieuwste productie de tanden in de transcriptie van 'The Monkey Trial', een ophefmakend proces uit 1925. De Amerikaanse staat Tennessee daagde toen een jonge biologieleraar voor de rechtbank omdat hij Darwins evolutieleer onderwees. Doceren dat de mens afstamt van de aap was bij wet verboden, omdat het de goddelijke schepping in twijfel trok.

Het begon allemaal met de jongensdroom van Frank Vercruyssen: een retorisch stevig onderlegd advocaat spelen. Gefascineerd door het idee een voorstelling te maken vertrekkend vanuit een verhoor, ging hij op zoek naar roemruchte processen uit het verleden. Hij kwam eerst bij de legendarische Mc Carthy-periode terecht, maar die kruisverhoren bleken te gedateerd en te eendimensionaal om iets zinvols mee te doen. Toen botste hij op 'The Monkey Trial', het proces tegen een biologieleraar die naar Darwins voorbeeld de mens liet afstammen van de aap. Darwin was toen nog een doorn in het oog van de fanatieke christenen, die ervan overtuigd waren dat God de mens naar zijn beeld had geschapen. Zij werden in de staat Tennessee gesteund door een wet die dicteerde dat het onderwijs de bijbelse geschiedenis moest respecteren.

Vercruyssen herinnerde zich het proces van de film Inherit the wind . Hij ontdekte dat de film de historische feiten met een Hollywood-sausje overgoten had en in feite een weinig getrouwe versie van het verhaal presenteerde.

Samen met zijn companen van Tg Stan ging Vercruyssen op zoek naar het echte verhaal achter het proces. De acteurs merkten dat het helemaal niet ging om een heldhaftige idealistische leraar die het in zijn eentje opnam tegen de machtige instanties. Eigenlijk begon het allemaal met een advertentie, geplaatst door de American Civil Liberties Union. Daarin werd een leraar gevraagd die bereid was zich te laten aanklagen, om zo te protesteren tegen de bewuste wet. De belangrijkste openbare aanklager was de befaamde William Jennings Bryan, een bekend creationist of aanhanger van de scheppingsleer. Hij was twee keer presidentskandidaat en minister van Buitenlandse Zaken geweest. Aan de andere kant werd even grof geschut ingezet: Clarence Darrow, een superster in de advocatuur en notoir agnosticus. Zo groeide het proces, boven het hoofd van de leraar in kwestie, uit tot een titanenstrijd tussen fundamentalistische en modernistische waarden, tussen religie en wetenschap, tussen dogma en intellectuele vrijheid.

Fundamentalisme

Frank Vercruyssen, Robby Cleiren en Damiaan De Schrijver bewerkten het acht dagen durende proces tot één voorstelling, waarin twistgesprekken, procedure-onzin en flamboyante speeches elkaar afwisselen en de serieuze inhoud vaak frivool en speels wordt weergegeven.

'Het is eigenlijk schrijnend hoe brandend actueel dit proces van driekwarteeuw geleden nog blijkt te zijn', menen de acteurs. 'Waar in de huidige massamedia het woord fundamentalisme spontaan spookbeelden oproept van obscure criminelen die bij voorkeur Arabisch spreken, blijkt het een Amerikaanse uitvinding te zijn. Het feit dat een zeer rechtse christelijkheid op dit moment tot in het Witte Huis het denken domineert en dat creationisme ook op dit moment furore maakt, is een link die makkelijk kan worden gelegd.'

The Monkey Trial biedt technisch een grote uitdaging voor de spelers. Robby Cleiren en Frank Vercruyssen moeten immers gestalte geven aan meer dan 36 verschillende personages. Damiaan De Schrijver beperkt zich tot de rol van rechter en moet zo een rustpunt in de voorstelling creëren.

Een regisseur komt er niet aan te pas en ook de dramaturgie doet het gezelschap liever zelf. Tg Stan, ontstaan toen vier klasgenoten na hun opleiding aan het conservatorium van Dora Van Der Groen besloten samen te blijven, voert collectiviteit hoog in het vaandel.

Het gezelschap heeft ook een heel eigen manier om zich op een voorstelling voor te bereiden. De acteurs gaan rond de tafel zitten en blijven daar zitten tot aan de première. Teksten worden wekenlang uitgevlooid, vertaald en bediscussieerd. De spelers bekijken hun materiaal kritisch en proberen het naar de actualiteit te vertalen. Er wordt pas op het podium gespeeld als het publiek er ook zit.

De Tijd, Saskia Vereenooghe, 13 januari 2004