JDX-A Public Enemy in het Public Theater

New Yorkers geloven graag dat ze de hele wereld in hun stad hebben. Maar toch hadden ze tot deze week nog altijd het Belgische theatercollectief tg STAN niet gezien. Dat is onthutsend of, om het iets minder verongelijkt te zeggen, een bewijs van de koppig ondoordringbare barrière die voorstellingen gemaakt in Europa en in Amerika van elkaar blijft scheiden. Het Under the Radar-festival brengt echter heuglijk nieuws: het stelt eindelijk een van de meest gerespecteerde en stilistisch invloedrijke theatergezelschappen voor die de jongste 25 jaar op het Europese vasteland opgericht zijn. Als kers op de taart herneemt STAN een van de producties die voor het gezelschap aan de basis lagen, in de oorspronkelijke bezetting: JDX-A Public Enemy.
Het huidige politieke en economische klimaat in Europa blijkt een geschikt moment te bieden om Ibsens stuk van onder het stof te halen: STAN heeft beslist met deze productie te toeren in Vlaanderen in de aanloop naar de federale verkiezingen, terwijl de Duitse regisseur Thomas Ostermeier het stuk gebruikt heeft om het heersend economisch bestel luidruchtig in vraag te stellen in een productie van de Schaubühne am Lehniner Platz Berlin (gezien in de BAM in november). De gezichten van de STAN-acteurs zijn duidelijk verouderd sinds 1993, toen de voorstelling in première ging, maar dat voegt enkel wat toepasselijke levensmoeheid toe aan wat bij hen een constante is: hun radicaal afwijzen van corruptie en zelfgenoegzaamheid. Ibsens stuk drukt duidelijk uit wat hen bezighoudt; het gaat over de naïeve pogingen van een idealistische dokter om de gemeenschap op de hoogte te brengen van de gevaarlijke vervuiling van het water in de stedelijke badinrichting, waarop de plaatselijke economie berust. Nu vervuilingen door olie of chemische producten – om nog te zwijgen van fracking – overal de natuurlijke rijkdommen bedreigen, en vooral het water, lijkt het stuk, dat geschreven werd in 1882, soms profetisch.
De leden van STAN pakken de tekst aan op hun eigen manier, wat betekent dat ze de beweegredenen van de personages natrekken om de juiste toon te vinden: de trots, gevolgd door ongeloof en ontgoochelde woede van dokter Thomas Stockman (wiens idealisme Frank Vercruyssen met een ironische afstandelijkheid weergeeft), de bulderende dreigementen van zijn broer de burgemeester (gespeeld met Damiaan De Schrijvers joviale heftigheid), en ook de berekende verontwaardiging van zowel de pers als de heersende economische orde (uitgedrukt door de voorkomende glimlachjes en ongerust gefronste wenkbrauwen van Sara De Roo en Jolente De Keersmaeker). Met uitzondering van Vercruyssen speelt iedereen verschillende rollen, maar De Schrijvers dubbelrol als Peter Stockman en Morten Kiil, Thomas’ harteloze schoonvader, doet het onderscheid tussen de twee tegenstanders in het stuk verdwijnen, want eigenlijk hebben zij dezelfde drijfveren.
Maar STAN in actie zien, is vooral heel fijn omdat men dan deelneemt aan een moment van levend theater. Het gezelschap raakte aanvankelijk bekend door haast instinctief een benadering van het theater te ontwikkelen waarin de tekst en de acteur het overwicht krijgen, tegen de conventie in van de vierde wand en haar bijbehorende decors, belichting en muziekontwerp (die allemaal lichtjes laatdunkend genegeerd worden). De enige methode die het gezelschap gebruikt om te repeteren, bestaat erin de volledige tekst te leren en te doorgronden door zowel de originele versie als de beschikbare vertalingen (het gezelschap speelt in het Nederlands, Frans en Engels) herhaaldelijk nauwgezet te lezen en te bespreken. Pas als ze voelen dat ze de tekst beheersen en de bedoelingen van de auteur begrepen hebben, stappen ze het toneel op, vaak pas met de première; ze spelen dan in een grotendeels lege ruimte en besteden amper aandacht aan de regie. In plaats van decors en kostuums te gebruiken, laten ze een souffleur af en toe regieaanwijzingen en aantekeningen lezen.
Zo gaat het er ook aan toe in JDX-A Public Enemy. De acteurs staan volledig open voor het publiek om een geïmproviseerd gesprek over het ritme aan te gaan, om spontaan iets te zeggen over het rookverbod in het Public Theater of om in dialoog te treden met de boventitels (de voorstelling wordt in het Nederlands gespeeld). Dit direct contact herinnert er voortdurend aan dat een voorstelling een ontmoeting is tussen een publiek en acteurs en een tekst. STAN gaat niet zo ver dat ze toeschouwers uitnodigen om deel te nemen aan de volksraadpleging waarrond het vierde bedrijf draait, zoals Ostermeier dat deed, maar de beslissing om de tekst te brengen zoals hij geschreven staat, betekent dat STAN beslissingen in de enscenering – en de boodschap die ze overbrengen – vermijdt en het verhaal in onze handen legt, zodat wij het zo goed mogelijk kunnen beoordelen, interpreteren en toepassen.
Het fenomeen STAN – als dat woord niet te sterk is – is dus aan de Amerikanen voorbijgegaan, maar daar is het gezelschap zelf verantwoordelijk voor, want het heeft geweigerd in de VS te toeren sinds een eerste bezoek aan Oakland in 1996 om er One 2 Life te maken, een voorstelling die de onmenselijkheid van het Amerikaanse gevangenisstelsel aan de kaak stelde. Na die ervaring in ‘met de haaien zwemmen’ (volgens een Gallup-peiling was 80% van de Amerikanen in het midden van de jaren 1990 voorstander van de doodstraf), bleef het Antwerpse gezelschap de acht lange jaren van het presidentschap van George W. Bush weg uit Amerika. Toen die tijd voorbij was, had STAN (een letterwoord dat staat voor Stop Thinking About Names, een overblijfsel uit de studententijd van het collectief) een trouwe aanhang opgebouwd in Europa, vooral in Frankrijk, waar het gezelschap vaak uitgenodigd wordt. Obama's herverkiezing en het dringende verzoek van Meiyin Wang en Mark Russel, de twee directeurs van Under the Radar, waren nodig om het gezelschap te doen terugkeren.
JDX-A Public Enemy staat dan misschien enkel op het programma van Under the Radar als opwarming voor STANs komende Belgische tournee, maar gezien het standvastige politieke engagement van het gezelschap zijn de vingers waarmee Ibsens personages onophoudelijk naar alles wijzen, ongetwijfeld ook op onze politieke tekortkomingen gericht.
In het Nederlands met Engelse boventitels

Molly Grogan, Exeunt Magazine, 8-16 januari 2014

Nederlands