Hoe Nancy wenste dat alles een aprilgrap was

reportage

Onder de noemer Meeting Points 5 trok in november een cultuurgolf over negen Arabische landen. Het eindpunt in de Arabische wereld was Libanon, waar uitgerekend die week de noodtoestand werd afgekondigd. 'Cultuur is een troost en een wapen', zei een voor zijn leven vrezende minister Ahmed Fatfat toen. De kunstkaravaan is intussen in Brussel beland.

Wat de curatoren Frie Leysen en Tarek Abou El-Fetouh van het Young Arab Theatre Fund en hun plaatselijke Arabische medewerkers met Meeting Points 5 gepresteerd hebben, is een huzarenstukje: kranig, stoutmoedig, snel. Hetzelfde kan gezegd worden van de kunstenaars die eraan deelnamen. Meeting Points 5 is een aanval op de clichés die over de Arabische wereld bestaan. Het zet de deuren in de wereld open. 'We kunnen met onze Europese culturele achtergrond niet alles vatten. Ik wil graag de arrogantie van het Westen terugfluiten, zonder dat ik de westerse cultuur wil afzweren. Het is gezond dat ideeën circuleren. Het venster moet opengaan en er moet frisse lucht binnenkomen zodat mensen niet verstikken in zichzelf', zei Frie Leysen in het kerstinterview met Knack. Eind november trokken wij naar Libanon om er diep te inhaleren. En onze adem in te houden.

Bieroet (Libanon), 25 november 2007

In Beiroet zit een man in het publiek die niet weet waar zijn vader begraven ligt. Hij heeft het gevoel dat het graf nooit gesloten is. Hij heet Tony Chakar. Toen hij zeven jaar oud was, in 1976, werd zijn vader door een scherpschutter in de straten van Beiroet vermoord. Later vond hij een agenda van zijn vader terug. De laatste woorden die hij hem naliet, luidden: 'Four cotton underwear for Tony.' Zijn vader was een christen die ondergoed voor zijn zoon ging kopen en nooit meer terugkwam.

Tony Chakar, Libanees filosoof en architect, zegt dat hij op een dag besloot zijn vader als een martelaar te beschouwen. Hij ging met een oude zwart-witfoto van zijn pa naar een van de twee officiële portretschilders van de Hezbollah en vroeg hem zijn vader te portretteren als een martelaar. 'Toen stierf hij voorgoed. Ik probeerde een geliefde mens te reconstrueren. Ik vermoed dat ik niet het enige geval ben. Het is een algemeen symptoom van een maatschappij die in een voortdurend heden leeft, die nooit klaar is met haar onrustige verleden.'

Vandaag is het zondag. Eergisteren werd de noodtoestand uitgeroepen en reden de tanks de stad binnen. Gisteren bleef iedereen thuis. Er heerste onrust. Of een afwachtend gevoel, zo zou hij het liever noemen. Niemand wist wat er zou gebeuren nadat president Emile Lahoud zijn paleis had verlaten en de staat zonder staatshoofd zat.

Maar vandaag is het zondag. Vandaag is Tony Chakar het huis uitgegaan om in de wijk Hamra een kunstenfestival te bezoeken: Meeting Points 5, een ontmoetingsplaats voor westerse en Arabische kunst.

Op het scherm vecht een gezette man in een tijgervel met een opgezette wolf. Wanneer een trein nadert, neemt de man de wolf onder zijn arm en hij zet zijn stuntelige worsteling vijf meter verderop gewoon voort. De Tunesische documentaire film VHS-Kahloucha vindt veel bijval bij het kleine publiek in bioscoop Metropolis. Moncef Kahloucha is een huisschilder uit een van de armste streken van Tunesië. In zijn vrije tijd maakt hij films met zijn VHS 3500. Documentairemaker Néjib Belkadhi volgt hem bij de opnames van Tarzan of the Arabs, die Kahloucha met een paar dorpsgenoten aan het maken is. De film is op een ontwapenende manier amateuristisch, de documentaire een even hartverwarmende als hilarische ode aan een trotse doorzetter die zijn haveloze omgeving tot het decor maakt waarin zijn held Clint Eastwood daadwerkelijk tot leven lijkt te komen. Even is alles goed zoals het is hier.

Om 20.00 uur gaat Tony Chakar vanuit de beslotenheid van de kleine bioscoopzaal naar de grote zaal van het overvolle Al-Madinatheater. Hij zoekt zijn plaats om naar Fase te kijken, een voorstelling van choreografe Anne Teresa De Keersmaeker waarmee ze al 25 jaar de wereld rondreist. Enkele dagen eerder had ze in Damascus al haar solo Once gedanst. Fase is een duet, dat ze nu met Tale Dolven danst, en dateert uit de tijd dat Chakars vader werd neergeschoten. Ze krijgt er een staande ovatie voor. Chakar: 'Het publiek genoot van de zorgvuldigheid en de concentratie waarmee de voorstelling werd gemaakt. Ik hoop dat het ook de subtiele verhouding tussen mens en machine voldoende heeft herkend.' Waar hij als mens veel aan heeft, zegt hij, is de onzichtbare samenhang die hij tijdens de voorstelling voelde. 'Alsof ik deelgenoot werd van een geheime logica.'

Beiroet, 26 november 2007

Op het terras van de Beirut Beach Club kijken de Belgische Frie Leysen en de Egyptenaar Tarek Abou El-Fetouh uit over zee. Leysen, die jarenlang het boegbeeld van deSingel en het KunstenfestivaldesArts was, is de curator van deze Meeting Points 5.

'Ik hou niet van dat woord', zegt ze. De omschrijving 'mentor' gaat haar beter af. Haar uitgangspunt was duidelijk: Arabische hedendaagse kunst tonen, zowel in het Westen als in de Arabische wereld. Ze nam niet alleen de plaatselijke en internationaal bekende Arabische kunstenaars mee op haar tocht langs de Arabische steden: tussen de bijna 100 kunstenaars zaten ook de Belgen Toneelspelersgezelschap STAN en Anne Teresa De Keersmaker, de Japanse danser Hiroaki Umeda en de Braziliaanse choreograaf Bruno Beltrao.

Meeting Points begon in 2004, toen de in Brussel wonende Egyptenaar Tarek Abou El-Fetouh er het Young Arab Theatre Fund oprichtte. Het was zijn bedoeling om alle vormen van hedendaagse kunst - zowel theater, dans, video, film als beeldende kunst - te verspreiden door samen te werken met een aantal onafhankelijke culturele instellingen in Caïro, Alexandrië, Tunis en Amman. Het werk van lokale hedendaagse kunstenaars moest kunnen circuleren en ondersteund worden met de ervaring van mensen die wereldwijd met cultuurorganisatie bezig zijn. Daarom koos Frie Leysen er deze editie ook voor om het werk te tonen buiten de Arabische regio, en nam ze artiesten op die niet uit de Arabische wereld afkomstig zijn.

Meeting Points 5 vertrok in Caïro en Rabat, er werden havens voor gevonden in Amman, Damascus, Beiroet, Ramallah, Alexandrië, El Minia, Tunis, Berlijn en Brussel. De voorstellingen in Beiroet zijn de laatste producties van de grote kunstkaravaan in de Arabische wereld. In elke stad werd een lokale curator gezocht die een programma kon uitwerken en kon putten uit het werk van bijna 100 kunstenaars. 'Het was rock-'n-roll', zegt Leysen. De kunstenaars zaten tegelijkertijd verspreid over verschillende steden.

'Het is goed de wereld groter te maken en de complexiteit zichtbaar. Ik ben blij dat ik er steeds minder van begrijp', zegt Leysen. El-Fetouh: 'In de Arabische wereld zijn veel grote westerse cultuurinstellingen actief. Maar cultureel kolonialisme, daar is de organisatie wars van. 'Het gevaar ontstaat dat kunstenaars zich afstemmen op de westerse markt. Veel Arabische kunstenaars die in het Westen willen doorbreken, hangen soms hetzelfde karikaturale beeld van de onderdrukking van de vrouw op als de westerse media.'

Leysen en El-Fetouh zijn blij dat ze een soort netwerk van lokale cultuurhuizen over de Arabische wereld hebben opgebouwd. Meeting Points kiest heel bewust voor het plaatselijke publiek. Leysen: 'Er bestaan geen netwerken om het werk in de regio op tournee te laten gaan. Artiesten zoals Walid Raad of Rabih Mroué zijn dit najaar sterren op het Festival d'Automne in Parijs, maar in hun thuisland worden hun producties amper verspreid.'

Ook de Belgische kunstenaars die aan het project deelnamen, voelden de impact van het festival. Anne Teresa De Keersmaeker heeft een tournee door Caïro, Tunis, Damascus en afsluitend Beiroet achter de rug wanneer ook zij op het terras van de Beirut Beach Club zit. 'Meer dan 6 miljard mensen op de wereld en hoe die zich in grote en kleine structuren proberen te organiseren - dat overrompelend gevoel krijg ik na zo'n tournee.' De Keersmaker toerde solo en in duo. 'Omdat niet alle theaters de grote technische mogelijkheden bezitten, was het nodig om terug te grijpen naar het werk met een kleine bezetting. Het doet denken aan mijn beginperiode, wat goed is. Wat kan ik brengen met weinig middelen, is voor iedereen een belangrijke vraag.'

En uit Damascus komend: 'Wat bepaalt dat leven van gewone mensen? Ik reed met de wagen van Syrië naar Libanon. Damascus en Beiroet liggen amper twee uur rijden van elkaar, en toch zijn het twee ontzettend verschillende steden. Wij voelen het misschien niet zo, maar een van de curatoren vertelde me hoe de kampen hier nu verdeeld zijn tussen pro-Syriërs en pro-Amerikanen. Beide kampen bestaan uit heel diverse mensen. Onder de gewone mensen heerst er geen ruzie, maar een stilte.'

Beiroet hangt vol portretten van martelaren. 'Hoe kan men de inwoners van Beiroet ertoe brengen hun doden te laten rusten', is het thema van de Libanese regisseur en acteur Rabih Mroué, wiens werk ook in Brussel te zien is. Het draagt de titel How Nancy wished that everything was an April fool's joke. Zeker is dat een publiek uit Beiroet er anders naar kijkt dan een publiek uit Brussel.

Beiroet, 13 juni 2007

Op 13 juni 2007 wordt bij de Beirut Beach Club, waar nu Frie Leysen, Tarek Abou El-Fetouh en Anne Teresa De Keersmaeker zitten, een geparkeerde Mitsubishi Pajero opgeblazen wanneer de wagen van Walid Eido voorbijrijdt. Eido is een vooraanstaand Libanees parlementslid, en is openlijk kritisch over de Syrische invloed in Libanon.

Die avond maakt de Libanese zender NBN melding van zijn dood in het journaal.

'Waarom heeft het nog zo lang geduurd voor ze hem hebben vermoord?' vraagt de presentatrice van het journaal aan haar copresentator, terwijl beelden van de ravage worden getoond. Ze weet niet dat haar microfoon nog openstaat. Elk woord is in alle huiskamers hoorbaar. 'Ahmed Fatfat zal de volgende zijn', vervolgt ze. 'Ik schrijf hem nu al af.' Haar collega lacht en zegt haar dat ze niet al te veel leedvermaak mag hebben. Zij: 'Het is geen leedvermaak, maar we hebben schoon genoeg van hem.'

Na de ophef die op de uitzending volgt, worden de twee presentatoren ontslagen. NBN spreekt van een betreurenswaardig misverstand, en verklaart dat het voorval niet de mening van de zender vertegenwoordigt.

Ahmed Fatfat zit nu al ruim een jaar dag en nacht in het Grand Serail, het door het Libanese leger streng bewaakte paleis van de premier in het uitgestorven stadshart van Beiroet. NBN is eigendom van de pro-Syrische parlementsvoorzitter Nabih Berri.

Cue naar eind november 2007. Op het strand spelen mannen in zwembroek volleybal. Een vrouw met een wit T-shirt waarop in rode letters 'New York' staat geschreven, jogt voorbij. De soldaten op de promenade langs de Middellandse Zee zijn vriendelijk. Hun korte machinegeweren hangen nonchalant aan hun schouders. 'Welcome to Lebanon!' roepen ze naar een toerist die langs hun tank wandelt. De soldaten die een paar kilometer verderop het Grand Serail bewaken, zijn minder goedlachs. Wegversperringen van beton en prikkeldraad. Jeeps en tanks op elke hoek. Binnen in het Grand Serail heerst een serene rust. Ahmed Fatfat heeft het er zelfs naar zijn zin, af en toe: 'Hier kom ik ten minste nog zo nu en dan aan mijn werk toe', lacht hij. Vlak bij de Place d'Etoile, het tot militaire zone verworden stadshart, staat een controlepost van Hezbollah, op nog geen 100 meter afstand van een regeringsgetrouwe legerpost.

Fatfat: 'Hier woon ik nu, al meer dan een jaar, sinds de moord op minister Pierre Gemayel. Mijn vrouw en kinderen kunnen me hier af en toe bezoeken. Libanon is het enige land ter wereld waar de leden van de meerderheid gedwongen zijn bescherming te vragen in een hotel en waar de ministers zich verschansen in de ambtswoning van de premier. Er is hier een premier vermoord, vergeet dat niet. Ministers, verschillende parlementsleden en journalisten zijn omgebracht. Wij beschuldigen de oppositie niet van de aanslagen, wij denken dat de politieke moorden het werk zijn van de geheime diensten van de Syriërs. Er loopt een internationaal onderzoek naar de moord op premier Rafik Hariri bij het een internationaal tribunaal. We zoeken geen wraak. Ik geloof in de kracht van het democratische leven in dit land.'

'Cultuur is een troost en een wapen', zegt hij als hij hoort over Meeting Points 5 en het werk van Frie Leysen en co. 'Cultuur is altijd een grote troef geweest in Libanon. Daarom noemden ze ons het Parijs van het Midden-Oosten. Maar wij wonen hier in wat ik het land van de profeten noem. Religieuze bewegingen hebben altijd al veel impact gehad op deze maatschappij. En zeker nu - ik ben moslim - herken ik veel van de trauma's die de moslims ervaren door het extremisme van de vele islamitische bewegingen.'

Een paar straten verderop, in het luxueuze Phoenicia Hotel, hangt een opgewonden sfeer. Norse mannen in leren jasjes met in hun broekriem de duidelijk zichtbare contouren van pistolen controleren elke ingang. Privébewaking, betaald door Saas Hariri, de zoon van de op 14 februari 2005 met een autobom vermoorde oud-premier Hariri.

In een ruime suite op de veertiende verdieping zit parlementslid Nabil de Freige. 'We zitten hier al weken gegijzeld. Maar liever nog worden wij, de parlementariërs van de meerderheid in Libanon, gegijzeld dan dat het volk van Libanon gegijzeld wordt. Ik ben blij dat de mensen uit Beiroet hier naar een kunstenfestival kunnen gaan.' Achter hem lopen twee gewapende bewakers onrustig heen en weer. 'Het leven moet doorgaan. De continuïteit van Libanon moet gewaarborgd, en wij zijn bereid daar deze prijs voor te betalen.'

Op het moment dat hij dat zegt, november 2007, zit het land 'net zoals bij jullie in België' in wat de politici 'een wachtzaal' noemen. Op 12 december 2007 ontploft er opnieuw een bom onder een auto. Dit keer wordt generaal Hajj gedood. Hij zou de huidige leider van het leger, generaal Suleiman, opvolgen als die president zou worden. Het is de eerste keer dat het leger wordt geviseerd. En opnieuw wordt Syrië met de vinger gewezen.

De foto's van de aanslag doen onwillekeurig denken aan het werk van de Egyptische performancekunstenares Amal Kenaway, die te gast zal zijn in de KVS in Brussel. Zij vraagt zich af hoe iemand eruit zou zien die verscheurd is door tanden, waarvan de afdruk nog zichtbaar blijft op de huid. 'Het proces van het bijten keert zich naar binnen', besluit zij.

Niemand weet hoeveel processen zich in het Midden-Oosten naar binnen hebben gekeerd. Ook niet hoeveel imago's van een land door propaganda zijn herleid tot clichés. Daarom alleen al was Meeting Points 5 een eyeopener.

Damascus (Syrië), november 2007

Twee truckers vertellen over de boterhammen met salami die hun vrouw voor ze klaarmaakt. Een vrachtwagen rijdt met het publiek naar plekken waar alleen truckers komen. Een desperaat terrein vol afgedankte trucks uit het Westen. Bulldozers uit Duitsland. Afgedankte vrachtwagens uit Antwerpen. Het is een vreemd soort voorstad van Damascus, de oudste stad ter wereld. Het is de plek waar geladen en gelost wordt. De plek waar de stad begint. Ook deze voorstelling van de Zwitserse Stephan Kaegi maakt deel uit van de kunstkaravaan die door de Arabische wereld trekt.

De Belgische groep tg STAN speelt The Monkey Trial in het grote theatergebouw Dar Al Assad. Begin 2008 wordt Damascus de culturele hoofdstad van de Arabische wereld. Ongeveer een kwart van de voorstellingen die in Dar Al Assad getoond worden, komt uit het buitenland. Het is cultuur die door buitenlandse ambassades wordt aangeboden.

The Monkey Trial is een voorstelling die gebaseerd is op een rechtszaak in het Amerikaanse Tennessee in 1925 tegen een biologieleraar die de evolutietheorie had gedoceerd. 'De waarheid heeft de wet niet nodig', zegt een acteur op de scène. Het publiek is laaiend enthousiast. 'De mens is iets heiligs. Het kan niet zijn dat hij afkomstig is van de aap', zegt Monhaf Hanza, een student ingenieur aan de universiteit, na de voorstelling. 'Natuurlijk niet', zegt ook zijn vriend Saed Hadife. En toch zijn ze uitgelaten over de voorstelling. 'Omdat het ging over het gevecht tussen wetenschap en religie. En hoe de Amerikanen zich gedragen.' Of ze het dan ook als een aanval beschouwden op hun geloof in de Koran? Saed: ' De Koran staat los van ons dagelijks leven.'

Op de theaterafdeling waar tg STAN de volgende dag een workshop leidt, is de ene student een fan van heavy metal, een andere van Julio Iglesias en een derde van Luciano Pavarotti.

Geen enkel land, geen enkele bevolking is in één beeld te dwingen. Daarom alleen al is de komst van Meeting Points 5 naar Brussel een cadeau.

Knack, Anna Luyten, 2 januari 2008