Op rekening van de tijd

Thomas Mann zou het ongeveer zo omschrijven: ‘om een doodsimpele toedracht niet kunstmatig te vertroebelen, en een eenvoudig oordeel niet oneindig in te wikkelen, is het niet nodig om meer ruimte in beslag te nemen voor iets dat niet veel tijd nodig heeft: de makers van deze theatrale bewerking van 'De Toverberg' hebben het boek wel degelijk erg goed gelezen.' Als de toeschouwers dat ook hebben gedaan - en het gaat tenslotte om een van die boeken die men gelezen moet hebben - dan valt er voor alle betrokken partijen erg tegenstrijdig plezier te beleven aan Wij hebben een/het boek (niet) gelezen .

Er is maar één mogelijkheid om echt trouw te blijven aan een ironische roman als 'De Toverberg': de tekst moet worden verraden. Alleen een dergelijke bewerking is geloofwaardig. Als een auteur niet herhaald wordt, maar bekritiseerd, geïroniseerd, omgekeerd, verplaatst - dan betekent dat inderdaad dat de bewerking zich ophoudt binnen de horizon van het ironische boek. Dus, opnieuw: ‘wij hebben het boek niet gelezen' - en handelen naar die uitspraak - is de beste manier om te zeggen: ‘wij hebben het boek wel gelezen en wij hopen van u hetzelfde.' Daarom is deze romanbewerking door leden van Dood paard, De Koe, tg STAN en Maatschappij Discordia zonder twijfel de beste romanbewerking van de laatste jaren - en het zijn wat dat betreft rijke jaren geweest. De asielzoeker, Platform, De Geruchten, Bezonken Rood, Auster - wat hadden ze bovenal gemeen buiten een trouwe, herkenbare, realistische bewerking van de literaire tekst, met hier en daar wat afwijkingen, grapjes en postdramatische stukjes? Wij hebben een/het boek (niet) gelezen gooit 'De Toverberg' van Thomas Mann schijnbaar achteloos weg - de tekst keert op het eind als een boemerang terug, maar het is de vlucht van de boemerang waar het om gaat. De acteerprestaties, de nieuwe tekst, de theatrale codes maar vooral de conceptuele keuzes zijn in staat om die vlucht tot een interval van de tijd te maken dat een heel precieze ruimte vormt.

En toch gebeurt er - en dat hebben 'De Toverberg' en Wij hebben een/het boek (niet) gelezen gemeen - bijna niets. Net zoals bijna alle modernistische literatuur is vooral dit boek van Thomas Mann uit 1924 erop gericht om vast te stellen dat er naarmate de moderne geschiedenis vordert, in burgerlijke levens steeds minder gebeurt. De Eerste Wereldoorlog (waarin 'De Toverberg' uitmondt) was een laatste poging tot een ‘major event' dat alles nieuw zou maken, de Tweede Wereldoorlog zou een krankzinnig en afschuwelijk punt achter de geschiedenis zetten. In 'De Toverberg' wordt aan de hand van enigszins bordkartonnen literaire figuren, onderzocht hoe de wenteling in afgezonderde ledigheid toch tot een dik, spannend en mooi boek kan worden gemaakt. Daartoe wordt het gebeuzel, het gepraat, de beschrijvingen, het gefilosofeer, de wandelingen, de schranspartijen, de drinkgelagen en de medische onderzoeken van de vroege twintigste-eeuwse burgerij overgenomen in het boek zelf, maar met de nodige kritische afstand - het is zo dat ironie ontstaat.
Hetzelfde geldt voor Wij hebben een/het boek (niet) gelezen . De nieuwe theatertekst is opgebouwd uit enerzijds deconstructivistische, eigentijdse, diepgang suggererende maar uiteindelijk ondoorgrondelijke dubbelzinnigheid (zoals in de titel), en anderzijds uit populistische, vervlakkende, lekker klinkende, pseudo-ironische en wegwerpende blasé oneliners (zoals op Canvas of in De Standaard). Het merkwaardige aan zowel roman als theatervoorstelling is dat de auteur of de acteurs zich die uitspraken zo eigen maken (en zo vertrouwd naar de lezer of het publiek brengen), dat niemand nog precies weet wat spel is en wat ernst.

Is, bijvoorbeeld, 'De Toverberg' werkelijk zo dik en onleesbaar? Al snel een vijftigtal keer wordt het in deze voorstelling beweerd of althans in vraag gesteld. Zoals de bewoners van het sanatorium in de roman eindeloos reflecteren over hun lichaamstemperatuur, zo wordt op scène de dikte van het boek gemeten en het paginanummer genoemd. Maar geleefd (met het lichaam) of gelezen (in het boek) wordt er in geen van beide gevallen. Het levert de mooiste humor op: de humor van een lichaam dat niet beweegt, maar languit achterover in een zetel ligt, wachtend op niets in het bijzonder, maar toch pratend, te moe of te verveeld om nog met praten te stoppen.
De personages in het sanatorium van 'De Toverberg' wachten zogezegd op genezing, maar eigenlijk is het hun vroege twintigste-eeuwse cultuur die wacht op de verlossing en de zuivering van de Eerste Wereldoorlog. De personages in Wij hebben een/het boek (niet) gelezen wachten tot ze een ingang vinden tot 'De Toverberg', een manier om eindelijk eens aan die aangekondigde theaterbewerking van deze vervloekte roman te kunnen beginnen, maar eigenlijk wachten ze met de acteurs die hen vertolken op het einde van het stuk, en wachten ze samen met het publiek op een uitgang voor de kunstvorm die theater heet, en een weg voor een wereld die geen blijf weet met een nieuw oneindig millennium.

Het is mogelijk om de acteurs aan personages te koppelen. Gillis Biesheuvel speelt een slanke, toch wel vastberaden Hans Castorp; Sara De Roo vertolkt een eigenwijze, met deuren slaande en aandacht opeisende Claudia Cauchat; Damiaan De Schrijver is de dikke decadente dokter Behrens; Peter Van den Eede de altijd wat schoolmeesterachtige humanist Settembrini; Matthias de Koning zijn hysterische en nihilistische tegenhanger Naphtha; Willem de Wolf een soort van verteller in wit maatpak, die misschien samenvalt met de patiënt en burgerman Peeperkorn. Maar zelfs de acteurs kunnen hun rol niet tot bij de wortels van de haren pakken: meningen verschuiven; stemmen wisselen van medium; Claudia gaat skiën en valt (en niet Hans, zoals in de roman); de humanist is een nihilist, en omgekeerd.
Ze praten, lezen voor, denken na, roken, drinken en eten, gezellig op een rommelig rijtje, een leesclub in een huiskamer, een laagdrempelig boekenprogramma op televisie. Artificieel maar zonnig licht overstroomt het podium, dat vol met melancholische, oude voorwerpen staat. Toch is het vooral 'De Toverberg' die het moet ontgelden, en dan vooral de uitvoerigheid van de beschrijvingen - zoals in ‘zij kochten in een fraaie, welvoorziene zaak in de Engelse wijk twee van die kameelharen dekens'. Maar is de uitvoerigheid waarmee bijvoorbeeld Damiaan De Schrijver dit werkelijkheidseffect bekritiseert - en al snel overstemmen andere personages hem in hun afwijzing - niet zelf ook overdadig? Waarmee lacht het publiek zo uitbundig? Met dat logge, burgerlijke, hypersensitieve van Thomas Mann? Of met het oneerbiedige, koppige en aanhoudende van De Schrijver? Of is de lach een masker van de schaamte, plaatsvervangend (‘wie lacht er nu om 'De Toverberg'!') of volstrekt zelfbewust (‘hij heeft gelijk als hij om 'De Toverberg' lacht!')?

Er zitten enkele breukmomenten in Wij hebben een/het boek (niet) gelezen . Iets over de helft lijkt het stuk, dat nog niet begonnen is, toch weer opnieuw te beginnen, als er geluiden van een treinstel door de zaal suizen, samen met geprojecteerde filmflarden, en de personages verdwijnen en weer terugkeren. Is het nu pas dat Hans Castorp in het sanatorium arriveert? Maar nee hoor, daar zitten de zes weer vooraan en beginnen ze ook weer van voor af aan. En dan is er de grote danspartij waarmee het stuk lijkt te eindigen, na de pogingen van Hans om Claudia te kussen. Een ‘wereldfeest des doods', zoals Mann het noemt in de laatste zin van 'De Toverberg'. Eindelijk een catharsis, nadat de acteurs met elkaar hebben rondgehost, confetti hebben afgevuurd, en Van den Eede zelfs op een berrie voor dood en ondergesneeuwd is weggedragen?
Toch niet - weer is er een wederkeer, en de acteurs lachen het publiek zowaar uit, omdat het vroegtijdig heeft geapplaudisseerd. Honend en spottend lacht Claudia Cauchat: het is nog niet gedaan, er moet nog oneindig veel verteld worden, hoe onuitputtelijk is de rijkdom van 'De Toverberg', hoe onoplosbaar de wereld - en hoe diep de kwaliteiten van Wij hebben een/het boek (niet) gelezen .

Deze eerste reeks voorstellingen in de Kaaitheaterstudio's is aangekondigd als een ‘reeks proefvoorstellingen' - geen première dus! En op het internet wordt er zelfs gesuggereerd dat er nog drie andere voorstellingen volgen, waarin (misschien) telkens de relatie van Castorp met een ander personage centraal staat. Ik geloof dat niet, of ik wil dat niet geloven. 'De Toverberg' is een toverput, wordt er tijdens de voorstelling gezegd. De onuitvoerbaarheid van dit stuk is ook gewiekst in de echte wereld van intenties en programmagidsen (en exclusiviteitscontracten) naar binnen geslopen. Het is niet nodig dat er nog drie vervolgen komen - en het zou bovenstaande interpretatie grotendeels tegenspreken. Dus: we zijn grandioos bedrogen; het ironische bedrog is al begonnen nog voor het stuk begon, en na afloop gaat het nog lange tijd door. Of het nu intentioneel is of niet, of het slechts een gevolg is van de afwezigheid van een regisseur, en van het gelukkige toeval 'De Toverberg' als uitgangspunt gekozen te hebben, en niet, bijvoorbeeld, De man zonder eigenschappen - het doet er niet toe: Wij hebben een/het boek (niet) gelezen presenteert een zelden geziene, fantastische vorm van theatrale ironie.

Corpus Kunstkritiek, Christophe Van Gerrewey, 28 januari 2009

Nederlands