Zelfanalyse met z'n tweeën

interview met Oscar van den Boogaard, Sara De Roo, Sven Grooten en Steven Van Watermeulen

De Nederlands-Brusselse auteur Oscar van den Boogaard schrijft zijn eerste toneeltekst voor het Antwerpse toneelspelersgezelschap STAN. Lucia smelt ontstond in samenwerking met de twee vertolkers en de vormgever. Een gesprek in vier stemmen.

Dat Oscar van den Boogaard meer dan gewone interesse koestert voor het theater, werd vorig voorjaar voor de buitenwacht duidelijk. De Nederlandse schrijver, die al meer dan tien jaar in Brussel woont en werkt, nam toen deel aan het theaterexperiment Verwantschappen van zijn landgenoot Jan Ritsema in het hoofdstedelijke Kaaitheater. Ook voordien kwam je de auteur van gelauwerde romans als De heerlijkheid van Julia (1995) en Liefdesdood (1999) regelmatig in het theater tegen. Gewoon als toeschouwer dan, in blijde verwachting van een uitzonderlijke theaterervaring.

Die kwam er sneller dan verwacht. Anderhalf jaar geleden zag hij Sara De Roo en Steven Van Watermeulen Aanvankelijk onder de naam Stella spelen. Twee jonge dertigers die elkaar kenden van hun theateropleiding aan het Antwerpse conservatorium, daarna elk hun weg gingen in het theater maar graag weer een keer wilden samenwerken. Dat kon onder het dak van STAN, het Antwerpse theatercollectief waarvan Sara De Roo deel uitmaakt.

Na afloop van de voorstelling stapte Van den Boogaard naar hen toe en stelde voor een tekst voor ze te schrijven: 'Aanvankelijk wilde ik een stuk schrijven over Sara en Steven als broer en zus, of als geliefden, of als vrienden. Ik vond dat ze heel erg op elkaar leken, op een bepaalde manier. In de voorstelling was het heel onduidelijk welke verhouding ze precies met elkaar hadden op het podium. Toen Sara en Steven geïnteresseerd bleken in mijn voorstel, ben ik materiaal gaan verzamelen uit mijn werk waarmee we eventueel iets konden doen. De eerste versie bestond uit een heleboel teksten en enkele dialogen, plus wat ideeën over toneel. En ik had ook enkele films bechreven die ik goed vond. Vervolgens hadden we er een gesprek over en we gingen door op wat we allemaal interessant vonden. Zo ontstond een volgende versie.'

De versies volgden elkaar op. Het begin van een intense en ingrijpende wisselwerking tussen een auteur en twee acteurs. De vertolkers hebben een grote inbreng in de tekst en schrijven als het ware mee aan het stuk. Voelt de auteur in Van den Boogaard zich daar niet ongemakkelijk bij? 'Maar ik had het nooit op een andere manier willen doen', werpt hij op: 'Ik wil niet in m'n eentje een tekst schrijven en dan afgeven aan mensen die ik helemaal niet ken. Met onze werkwijze kan ik een voorschot geven en er vervolgens reactie op krijgen, waardoor er iets ontstaat dat ik niet in m'n eentje kan bedenken. Dat is een geweldige ervaring. Het is echt een nieuwe stap in mijn schrijven. Ik ben uit mijn eigen wereld gestapt en in een andere terechtgekomen. Bovendien is het spannend dat de werkelijkheid en de eigen ervaring van de acteurs door onze samenwerking in hun rollen doorsijpelen.'

SARA EN STEVEN

In Lucia smelt laat Van den Boogaard twee ex-geliefden aan het woord. Beide personages zijn bovendien acteur en heten op de koop toe Sara De Roo en Steven Van Watermeulen. De grens tussen fictie en werkelijkheid wordt daardoor heel dun. De illusie dat je in de tekst of op het podium met de echte Sara De Roo en Steven Van Watermeulen te maken krijgt, wordt wel heel sterk. 'Toch heeft Oscar een aantal gegevens over ons zo slim verdraaid dat je op de duur echt niet meer weet wat nu echt is en wat niet', merkt Sara De Roo op: 'De lezer of toeschouwer kan wel even denken dat het over ons gaat. Maar heel snel zal hij merken dat het ook helemaal niet over ons gaat.'

Je moet die aanduidingen in het stuk ook niet al te letterlijk nemen, voegt Steven Van Watermeulen er aan toe: 'Het is tegelijk een relatieschets die over veel verschillende mannen en vrouwen gaat die een liefdesgeschiedenis met elkaar hebben'. Van den Boogaard knikt instemmend: 'Ik wil twee mensen in real time met elkaar laten praten en hun gevoelens laten zien. De man en de vrouw nemen af en toe een andere rol aan ten opzichte van elkaar. Dat is voor mij een soort van realisme. En dat heb ik niet vaak op het toneel gezien.'

Net zoals in zijn romans zijn de twee personages in Lucia smelt voortdurend bezig om hun ideeën en hun gevoelens voor elkaar te ontleden. Een soort van zelfanalyse, zo je wil. Van den Boogaard kan zich daar wel in terugvinden: 'Mensen in mijn omgeving zijn daar mee bezig en daar heb ik mijn inspiratie uit geput. We zijn allemaal aan het analyseren en het zoeken naar betekenissen. En tegelijk zijn we heel onwetend en naïef. Intussen zijn we op zoek naar liefde en kunnen we er ook weer niet zo goed mee omgaan.'

Voor de acteurs zijn die psychologische nuances een uitdaging, al is het niet meteen de bedoeling om van Lucia smelt een psychodrama te maken. Steven Van Watermeulen: ‘De tekst van Oscar is niet meteen van die aard dat je er als acteur nog een extra concept op plakt. Je moet eigenlijk heel dicht bij de tekst blijven en hem tegelijk vertalen naar een podium. In deze fase van het werkproces stellen we ons de vraag in hoeverre we de emoties brengen zoals ze in de tekst staan - of hanteren we beter een bepaalde afstand? Eigenlijk zijn de emoties in Oscars tekst sjablonen: dit zouden meerdere mannen of vrouwen, meerdere levens kunnen zijn.'

Daarom zou je de tekst haast citerend kunnen spelen, oppert Sara De Roo: 'Maar je kan evenmin om de psychologie van de twee personages heen en die combinatie is spannend. Want eigenaardig genoeg krijg je toch te maken met één man en één vrouw.' 'Voor mij is het een echt gesprek van negentig minuten zoals ik het mij kan voorstellen tussen twee mensen', vult Van den Boogaard aan: 'Het is geen montage, maar het zijn verschillende ervaringswerelden en stemmingsmomenten die elkaar afwisselen.'

OVER THEATER

Omdat het over twee acteurs gaat, sijpelde ook commentaar op het theater in de tekst. Dat gebeurde haast vanzelf, merkt de auteur op: 'Op het ogenblik dat je een toneelstuk schrijft, hou je je met theater bezig en kun je ideeën over theater daarin kwijt. Lucia smelt is daarom een stuk over wat toneel is, wat het kan zijn'. De Roo springt hem bij: 'In alle klassieke stukken zitten verwijzingen naar het theater. Dat is typisch STAN, wordt gezegd, maar we hebben het niet uitgevonden.'

Heeft Oscar van den Boogaard dat onderwerp dan misschien in het stuk verwerkt omdat hij wist dat hij met STAN zou werken? 'Nee. Ik ben opgegroeid met bijvoorbeeld Maatschappij Discordia (de artistieke peetvaders van STAN). Het is interessant om met Sara en Steven te werken omdat ze elk een eigen parcours afgelegd hebben. Steven zit misschien in een andere theatertraditie dan Sara, zo zou je dat oppervlakkig kunnen uitdrukken. Maar uiteindelijk is dat niet zo belangrijk. Wezenlijker voor mij is hoe ze tegen de wereld aankijken.'

Steven Van Watermeulen koos na zijn acteursopleiding voor de grote zaal en dito theatermachine. Bij Het Zuidelijk Toneel in Eindhoven ontpopte hij zich onder leiding van Ivo Van Hove tot één van de meest talentrijke acteurs van zijn generatie. Sinds dit seizoen maakt hij het mooie weer bij het ro theater in Rotterdam. Van Watermeulen: 'Ondertussen is het ellebogenwerk van het jonge piepkuiken, dat zich zal en moet manifesteren, weggeëbd en is er een zekere rust over gekomen.' Ook De Roo ervaarde dat bij STAN zo: 'In het begin waren we met de groep druk in de weer onze eigen weg te zoeken. Dat is een heel belangrijke periode geweest, maar dat is nu anders.' STAN gooide de afgelopen jaren de deuren open en ging samenwerken met erg uiteenlopende gezelschappen als Rosas of De Koe, en de Nederlandse collega's van Dood Paard.

Voor de vormgeving van Lucia smelt sprak STAN B-architecten aan. Dat Antwerps architectenbureau doet meer dan gebouwen ontwerpen alleen en is bijzonder actief in de culturele sector. Het leidt bijvoorbeeld de verbouwing van de Brusselse Beursschouwburg die ondertussen volop aan de gang is. Ook het idee van de fluogele zeilen waarmee enkele Antwerpse gebouwen de modemanifestatie Geland-Landed van de daken - of beter: muren - schreeuwen, is hun geesteskind. Sven Grooten van B-archictecten wil nog niet te veel verklappen, want dan is de pret er af: 'In ons ontwerp willen we de afstand tussen acteurs en publiek letterlijk zo klein mogelijk maken. We willen de indruk wekken dat de toeschouwer het gesprek tussen de twee acteurs aan het afluisteren is. Het stuk speelt zich trouwens af in een huiskamer. Ze wordt in de tekst verschillende keren beschreven. En die huiskamersfeer willen we in ons ontwerp ook bewaren.'

Knack, Paul Verduyckt, 13 juni 2001

Nederlands